Ontwikkeling van het confucianisme

Hoofdredactie

Confucianistische stromingen — (Tegen)stromingen rond de leer van Confucius — Enkele grondbegrippen van het confucianisme — Ontwikkeling van het confucianisme — Belangrijke confucianistische geschriften: Zhu Xi 

De ideeën van de filosofen uit de oudheid, zoals Confucius, zijn door de eeuwen heen belangrijk gebleven.
Het proces van canonisering — welke teksten als de oorspronkelijke van ‘de meester’, de canon, gelden — laat dit zien.
Op de ‘canon van oorspronkelijke geschriften’ zijn in latere tijden commentaren geschreven. In die commentaren geven bestuursambtenaren hun visie op de leer van Confucius.

Gedurende 2000 jaar heeft de canon van confuciaanse geschriften, die ook documenten uit de voorafgaande periode omvatte, de basis gevormd voor de Chinese opvoeding. In 1314 werden de examens, die tijdens de verovering waren stilgelegd, door de Mongoolse Yuan-keizer opnieuw ingesteld.

Neo-Confucianisme

Zhu Xi

Zhu Xi[1]

De kalligraaf, historicus, filosoof, politicus en schrijver Zhu Xi (1130-1200) is een van de belangrijkste neo-confucianisten, afkomstig uit de Song-dynastie. Hij wordt door sommigen de ‘op één na meest invloedrijke denker in de Chinese geschiedenis’ genoemd.  Zhu Xi had ook grote invloed in Japan, waar zijn volgelingen de Shushigaku-school genoemd werden.

Zhu Xi behoort tot de orthodoxe Confucianisten, zijn leer zou het Confucianisme langdurig domineren.
Kennis van de waarheid en moreel besef kunnen volgens Zhu Xi alleen door studie worden verworven. Verder beschouwt hij Xun Zi als een afvallige, omdat die het geloof van Confucius in de aangeboren goedheid van de mens had verlaten. 

Zhu Xi beoefende een vorm van dagelijkse meditatie. Deze meditatie behelst niet de stopzetting van het denken; het is meer een introspectie die helpt verschillende aspecten van iemands persoonlijkheid in evenwicht te brengen en gerichte gedachten en concentratie mogelijk te maken. Het ging hem om moraliteit en het voelen van harmonie met het universum. Deze meditatie zou de mensheid dichter bij elkaar en meer in harmonie met elkaar brengen.

Hij trad op als leraar voor groepen studenten, van wie velen ervoor kozen om jarenlang bij hem te studeren en hij correspondeerde met tientallen andere geleerden. Zijn volgelingen legden duizenden gesprekken van hem vast.

Canonisering van de confuciaanse geschriften

Zhu Xi schreef en redigeerde bijna honderd boeken en uitgebreide commentaren op de klassieken. De interpretatie van het confucianisme door Zhu Xi werd maatgevend verklaard. Ten tijde van de Qing-dynastie kreeg canonisering van Zhu Xi’s filosofie de status van officiële ideologie. Gedurende meer dan 700 jaar werden deze het hart van het educatieve, bureaucratische en regeringssysteem in China, Japan, Korea. Zie: Belangrijke confucianistische geschriften: Zhu Xi.
Op examens werd van bestuursambtenaren een nauwkeurige kennis van die geschriften vereist. Dit examensysteem bestond nog tot 1905.

“Only by carefully considering each set of circumstances, and following what’s called for by those circumstances can one act in accord with the appropriate course of action.”

“The sovereign without the small man suffers from hunger; the small man without the sovereign lives in chaos.”

Zhu Xi[2]

Wang Yangming

Wang Yangming[3]

Wang Yangming (1472-1529) was ambtenaar, pedagoog, kalligraaf en generaal tijdens de Ming-dynastie.

Hij ging er – in tegenstelling tot Zhu Xi – ervan uit kennis van de waarheid en moreel besef door eenieder intuïtief konden worden aangevoeld en begrepen. Iedereen kent vanaf zijn geboorte het verschil tussen goed en kwaad.

Wang Yangming beweerde dat dergelijke kennis intuïtief is en niet rationeel. Men diende deze intuïtieve kennis in te zetten door een actief leven te leiden en als gevolg van deze ervaring – en niet door studie en boekenwijsheid – ook meer (eigen) kennis te verkrijgen.

Zijn ideeën staan in zijn Chuánxí lù (‘Instructies voor praktisch leven’) en Dà xuéwèn (‘Andere neo-confucianistische geschriften.’)

Thought and learning are of small value unless translated into action.

People today distinguish between knowledge and action and pursue them separately, believing that one must know before he can act… . They say [they will wait]till they truly know before putting their knowledge into practice. Consequently to the end of their lives, they will never act and also will never know.

Wang Yangming[4]

Tijdens de laatste eeuw van de Ming dynastie profiteerde een aanzienlijk deel van de bevolking van de groeiende welvaart en een hoger opleidingsniveau. Daarmee kon deze bevolkingsgroep met de denkbeelden van Wang  nieuwe intellectuele en artistieke wegen inslaan.

Buiten China had Wang grote invloed in Korea en Japan. Zijn revolutionaire ideeën en levensfilosofie vond vooral binnen de samurai-klasse weerklank.

Het belang van spirituele zaken en van de goden

If you really want to find out something about immortality, you have to live in the mountain forests for 30 years. If you succeed in perfecting your eyes and ears there, if you harmonize the heart and the will so that your mind becomes clear and pure and free of all that is evil, you will be able to discuss the matter.

Perhaps immortality is a gift of heaven rather than the result of some human effort.

Wang Yangming[4]
Altaar in een Confucianistische  tempel[5]

Confucius heeft het belang van spirituele zaken en van de goden vrijwel steeds ontkend voor het verrichten van goede werken. Hij had ook weinig interesse in de dood en spirituele zaken. Het ging hem om de sociale orde, de morele verplichtingen in deze wereld en dit leven.

De hemel werd door hem als onpersoonlijke morele instantie beschouwd — niet langer als een menselijk persoon. Ook was de rol van de vorst sinds Confucius vooral een ethische, hij moest een goed voorbeeld geven aan zijn volk.

Jilu [Zilu] vroeg hoe de goden en voorouders te dienen.
De Meester zei:

‘Je bent nog niet in staat je medemensen te dienen. Hoe kun je dan je voorouders dienen?

Toen Zilu daarop wilde weten wat het betekent om dood te gaan was het antwoord:

Je weet nog niets van het leven. Hoe kun je dan begrijpen wat de dood is?

De Gesprekken XI:12 (Schipper, 2014)

Het confucianisme werd in feite en staatsgodsdienst

Niettemin werd Confucius tegen het eind van de eerste eeuw v.o.j. al volop aanbeden. In 59 werd dit door de keizer geformaliseerd, toen hij verkondigde dat offeranden aan Confucius moesten worden gebracht. Vanaf toen werden de officiële riten, ceremonies en de keizerlijke offers beschouwd als confuciaans bestanddeel van het staatsbestel.

Gelet op de plaats die het confucianisme kreeg in de officiële eredienst is het te beschouwen als een aan oude gebruiken aangepaste, wijdverbreide en eeuwenoude religieuze stroming in China. Het werd in feite de staatsgodsdienst.

Tot dan toe was de rol van de vorst veeleer magisch, mythisch geweest. De vorst was bij Confucius niet meer de enige intermediair met de hemel; ook Confucius had, zo blijkt uit diverse passages, een relatie met de hemel. Dat iemand anders dan de vorst — in feite iedereen — een relatie met de hemel kon hebben, en daarbij in tegenstelling tot de vorst ook geen verantwoordelijkheid naar het volk droeg, was een doorbraak.

Dat de confuciaanse ideologie in China nog heel sterk leeft, blijkt uit de grote staatsplechtigheden en processies, de canons van de in aanzien staande geschriften en de nog bestaande dodenriten.

  • Leeuw, K.L. van der (1994) Het Chinese denken, geschiedenis van de Chinese filosofie. Amsterdam: Boom.
  • Leeuw, K.L. van der (2006) Een inleiding in de leer van Confucius. Amsterdam: Ambo.
  • Leeuw, K.L. van der (2008) Mencius, inleiding, vertaling en commentaar. Budel: Damon.
  • Schipper, K. (2014) Confucius, de gesprekken, gevolgd door Het leven van Confucius door Sima Qian (circa 145-86 vC) vertaling en toelichting. Amsterdam: Uitgeverij Augustus.
Noten

[1] Bron: Zhu Xi 
[2] Zhu Xi quotes laotzu.xyz/author/display?id=97 Geraadpleegd op 2021-06-10.
[3] Bron: Wang Yangming,  Neo-Confucian philosopher, official, educationist, calligraphist and general during the Ming dynasty. 
[4] Wang Yangming quotes azquotes.com/author/19984-Wang_Yangming Geraadpleegd op 2021-06-10.
[5] Bron: Altaar in de Confucianistische tempel van Bendigo

update 2021-06