Louise Müller
Medemenselijkheid
Ubuntu is een filosofie afkomstig uit zuidelijk Afrika die stelt dat de mens zijn menselijkheid ontleent aan relaties met anderen. De Zuid-Afrikaanse Anglicaanse aartsbisschop Desmond Tutu verwoordde dit als volgt: “Een persoon is een persoon door anderen.” Daarmee benadrukt ubuntu verbondenheid, solidariteit en het belang van de gemeenschap.
Binnen de traditionele opvatting van ubuntu staat het welzijn van de gemeenschap centraal. Individuen ontlenen hun waarde aan hun bijdrage aan het collectief en aan hun verbondenheid met voorouders, de natuur en anderen. Daarom zijn delen en samenwerking kernwaarden. Moderne leiders, waaronder Desmond Tutu en Nelson Mandela, gebruikten ubuntu als fundament voor verzoening en gelijkwaardigheid in Zuid-Afrika. Herstel van relaties en sociale harmonie stonden centraal.
Binnen de academische filosofie bestaan er uiteenlopende benaderingen van ubuntu. Traditionele ubuntudenkers leggen de nadruk op de spirituele en holistische dimensies, terwijl moderne ubuntudenkers zich vooral richten op sociale harmonie zonder nadruk op spiritualiteit. Traditionele denkers bekritiseren de moderne benadering als te individualistisch, terwijl moderne denkers de traditionele visie als minder passend beschouwen bij hedendaagse Afrikaanse samenlevingen, zoals die van Zuid-Afrika.
Ubuntu biedt inspiratie voor het adresseren van actuele vraagstukken, zoals de wereldwijde klimaatcrisis en de toename van eenzaamheid. Zij doet dit door verbondenheid en zorg voor mens en natuur te benadrukken. Tegelijkertijd toont deze nadruk ook een spanning: de mogelijke beperking van individuele vrijheid door het collectief. Ubuntu draait om wederzijdse afhankelijkheid, harmonie en het welzijn van de gemeenschap. Hoewel het oplossingen aandraagt voor sociale en ecologische problemen, blijft het vinden van een balans tussen individu en collectief een uitdaging.
Ubuntu vormt een alternatief voor het westerse denken over de relatie tussen mens en natuur. Binnen deze filosofie zijn mensen en natuur fundamenteel met elkaar verbonden en wederzijds afhankelijk. Bovendien beschouwt ubuntu de natuur als onderdeel van de morele gemeenschap, waardoor zorg voor het milieu vanzelfsprekend wordt. Daarom vereisen oplossingen voor hedendaagse milieuproblemen volgens ubuntu een verandering in waarden en meer solidariteit en verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties. Een collectieve aanpak staat hierbij centraal. Ubuntu biedt daarmee een inspirerend perspectief op de klimaatcrisis, waarin ware menselijkheid samenhangt met verbondenheid met anderen en met de natuur.
Ook ten aanzien van eenzaamheid biedt de ubuntu filosofie een uitweg. Zij brengt een alternatief voor het individualisme door de nadruk te leggen op de fundamentele verbondenheid tussen mensen. Volgens ubuntu maakt het individu altijd deel uit van een groter geheel. Daarom fungeren sociale relaties, solidariteit en zorg als vangnet tegen eenzaamheid, wat zeer schadelijk blijkt voor de gezondheid. Ubuntu stimuleert empathie, verbondenheid en actieve participatie in de gemeenschap als tegengif. Zo draagt ubuntu, door sociale harmonie en zorg centraal te stellen, bij aan het verminderen van eenzaamheid.
Samenvattend benadrukt ubuntu de onderlinge verbondenheid tussen mensen en de gemeenschap, en biedt daarmee een alternatief voor individualistisch denken. Deze filosofie inspireert oplossingen voor maatschappelijke en ecologische vraagstukken door solidariteit en collectieve verantwoordelijkheid centraal te stellen. Tegelijkertijd blijft een evenwicht tussen het belang van het collectief en de vrijheid van het individu noodzakelijk.
Müller, L. F. (2026). Hoofdstuk 7: Medemenselijkheid (Ubuntu). Basisboek Ethiek. Volledig Herziene Versie. R. Eskens, J. Hopster, B. De Mesel en T. Nys. Meppel, Boom: 112-130.
Samenvatting van Hoofdstuk 7 uit: https://www.boom.nl/filosofie/100-20730_Basisboek-ethiek-volledig-herziene-editie#inhoud
