Inter-Culturele Respons op Dakloosheid
De Quest for Wisdom foundation (QfWf) heeft bij het Cultuurfonds een subsidie aangevraagd voor een project rond het 2027-jaarthema “Ontheemding als oproep” ter verdieping van het Wereldburgerschapsprogramma. Hiermee zullen de in 2025-2026 gestarte Seizoensbijeenkomsten worden voortgezet met een intercultureel en interdisciplinair samengestelde projectgroep.
Deze groep kunstenaars, sociale professionals en dak- of thuisloos (geweest) zijnde mensen zullen tijdens de Seizoensbijeenkomsten het thema met elkaar verkennen via Art Dialogues – met het beschikbaar gestelde bronmateriaal uit de Waterbolk-collectie rond dit thema en uit het Wereldburgerschapsprogramma; hand in hand met zelf in te brengen ervaringen en verhalen, alsook met beeldende, muzische en dansante expressies die ontstaan uit het transformatieve leerproces als Projectgroep.
De uitwisseling rond het thema tijdens de vier bijeenkomsten mondt uit in een tentoonstelling in de Week tegen de Dakloosheid. Het zal met een intercultureel-artistiek programma worden geopend en het gemaakte materiaal zal worden opgenomen in een documentatieboek.
Rafelwerk met verschuivende perspectieven
In de tentoonstelling krijgt ook het co-creatieve proces ter ontwikkeling van het project ‘Ontheemding als Oproep’ een plek, omdat het resultaat ‘onvoltooid en rafelig’ mag blijven. Een ontwikkelvraag dient als aanjager van het beoogde resultaat, zodat de bezoekers van de tentoonstelling eveneens een reis door de vier seizoenen beleven, met verschuivende perspectieven op dakloosheid als fenomeen:
Hoe geven deelnemende kunstenaars, professionals en daklozen betekenis aan dit fenomeen door met elkaar ervaringen en perspectieven op ‘ontheemding als oproep’ te delen en er een authentieke respons op te geven?
De rode draad door de reis langs rafelranden en de vier seizoenen zal bestaan uit de respons van de projectgroep op het ontheemd en dakloos zijn als een moreel appèl op ons allen. Door dakloosheid niet (alleen) als sociaal probleem van een ‘kwetsbare doelgroep’ te framen, maar te tonen hoe dit thema ons vraagstuk is. De cruciale stap daartoe is de kunst zich open te stellen. Door zich te laten raken als wereldburger laat het vraagstuk zich meerdimensionaal ontvouwen. Hierdoor ontstaat er een verschuiving van cliché beelden naar een open verkenning van het thuisloos-zijn in een wereld op drift met daaruit voortkomende veelkleurige verhalen en beelden:
Hoe laat een existentiële verkenning van mens tot mens de veilig gewaande identiteiten rafelen?
Als burger lijkt een dak boven het hoofd een geboorterecht, terwijl dakloosheid een ieder kan overkomen. Alleen in ontmoeting van mens tot mens kan de muur rond opgebouwde identiteiten – met daaraan gekoppelde rechten en privileges versus ontzegde grondrechten – permeabel worden en relatief aan veranderlijke contexten.
Omdat de divers samengestelde projectgroep directe invloed heeft op het ontwikkelproces zal het bij dit project ingediende Tentoonstelling Ontwerp inkleuring krijgen vanuit dit collectieve leerproces tijdens de vier Seizoensbijeenkomsten. Deze bijeenkomsten vormen als vier luiken zowel de basis voor de ontwikkeling van het ten toon te stellen materiaal en het openingsprogramma, alsook in ruimtelijke zin voor de inrichting van de tentoonstelling.
De Vier Luiken
Door de Vierluikstructuur van het Tentoonstelling Ontwerp zien bezoekers Dakloosheid door verschillende lenzen en spiegels. Enerzijds ter bespiegeling van ervaren vervreemding en collectieve ontheemding. Anderzijds ter ont-dekking van een open en divers beeld van de dakloze, thuisloze mens die ook kracht, schoonheid en creativiteit belichaamt.
Door beide kanten te belichten beoogt de QfWf het veelfacettig bestaan en een veelkleurige diversiteit achter ‘de thuisloze en thuiszoekende mens’ in beleving te brengen. Het openingsprogramma van de tentoonstelling is daarom van groot belang — dit geeft een interculturele en kunstzinnige reflectie van de reis door de vier seizoenen door middel van beelden en spoken word, muziek, poëzie en dans.
Met de Vier Luiken krijgt het ontwikkelproces voor de tentoonstelling een structuur, waarin dakloosheid als doorleefd fenomeen vorm krijgt:
Hoe dient dit zich bij mensen met en zonder dak steeds anders aan in elk seizoen?
De bezoeker deelt mee in de gedeelde verhalen en gemaakte beelden, die de Projectgroep met elkaar rond deze vraag heeft opgehaald en laten ontstaan op deze reis door het jaar.
Reizend langs Rafelranden met de Zon in Vier Seizoenen
Na de start in de winter vormen de Seizoensbijeenkomsten de luiken, die rond de zonnewendes in maart, juni en september scharnieren. Samen met rafelranden van het dakloos bestaan, laten zich ook humor, creativiteit en (wan)hoop tonen.
Doordat het thema zich als fenomeen zal ‘ont-vouwen’ in alle complexiteit, ontstaat er ruimte waarin er rond het vraagstuk ervaringsbeelden in verschillende creatieve media mogen ontstaan. De expressies in teksten, muziek, dans, spoken word en verhalen krijgen tussen de Seizoensbijeenkomsten door vanuit de Projectgroepleden in eigen netwerken een verdere doorwerking.
Luik 1 start begin 2027 met een Winterbijeenkomst en de installering van de Projectgroep. Met Art Dialogues rond uitgelezen objecten van de Waterbolk-collectie en beeldend materiaal uit het Wereldburgerschapsprogramma. Zo begint het onderzoeksproces met het thema Innerlijk/ Uiterlijk Licht na het keerpunt van de zon bij de keerkringen op de kortste dag en langste nacht.
Luik 2 start met een Lentebijeenkomst waarin de eerste respons van de Projectgroep op de uitgezochte objecten van de Waterbolk-collectie de basis vormt voor verdiepende Art Dialogues rond de vraag “Hoe dient Dak- en Thuisloosheid/ Ontheemding zich als existentiële thema aan in het spanningsveld Nataliteit / Sterfelijkheid?” — tijdens een evenwichtsmoment van de zon naar het lengen van de dagen en de kortere nachten.
Luik 3 start met een Zomerbijeenkomst waarin het co-creatieve proces als Projectgroep en de individuele creaties worden gedeeld in netwerken van de deelnemers en hun organisaties als een zich Ontvouwend / Invouwend leerproces — op een keerpunt van de zon met de langste dag en de kortste nacht.
Luik 4 start met een Herfstbijeenkomst rond het thema als een balanceren tussen Binnen / Buiten tijdens het evenwichtsmoment van de zon bij het passeren van de evenaar/ overgang in de natuur van kortere dagen en lengende nachten. Deze bijeenkomst vormt tevens de try out van het openingsprogramma van de tentoonstelling.
Ont-werpen vanuit een Liminal open space.
Bij de indiening van het project bestaat er nog geen vast omlijnd ontwerp voor de tentoonstelling, veeleer is ons oogmerk een proces aan te slingeren: een ont-werpen vanuit een liminal open space. Dit is de positieve kracht achter de gekozen benadering om niet direct in de actie te schieten. De kunstgeoriënteerde methode en de Vierluikstructuur met de Seizoensbijeenkomsten scheppen de voorwaarden om met elkaar werkzame ingrediënten te ontwikkelen voor collectieve bewustwording van een respons-ability als wereldburgers.
Emergentie en Resonantie
De kern van de geschetste focus als alternatief voor een uit te rollen Projectplan bestaat uit ‘het laten ontstaan’ ofwel het ruimte scheppen voor een proces van emergentie en resonantie. Een tussen-ruimte als klankkast nodigt mensen uit hun verhalen en beelden van thuisloos-zijn te delen, met herinneringen en dromen in een palet van verschillen in toonzetting en kleurschakeringen.
Een keur aan ingebrachte ervaringen van deelnemers met en zonder dak boven het hoofd krijgen een plek. Het tonen van het proces als gelijkwaardig resultaat aan het gemaakte materiaal is congruent met het beoogde doel en de uitnodiging aan bezoekers om het tentoon gestelde onderzoekend tegemoet te treden.
Dit doel maken we tastbaar door ruimtelijk en letterlijk een liminal open space in te richten. Door de vierluikstructuur daar omheen te bouwen doorlopen en beleven de bezoekers eveneens een gang door de vier seizoenen. De vier ruimtes vullen zich met de respons in een tussen-ruimte, zodat het geraakt-zijn als moreel appèl toegelaten kan worden. Zowel van de bezoekers zelf als via het tentoongestelde van de Projectgroepleden. De wandelroute door de tentoonstelling resoneert met objecten en verhalen hoe het thuisloos zijn als fenomeen hen heeft geraakt.
De bezoeker die het primaire bronmateriaal in het Winterseizoen nog vanaf een afstand kan bezien, wordt op de reis door de vier seizoenen deelgenoot van de door de Projectgroep gedeelde ervaringen en verhalen rond het ongemak van ‘normaal geworden’ dakloosheid. Bij het vervolgen van de reis naar een volgend seizoen, kan zich een onderliggende verkenning van thuisloos zijn in een wereld op drift ontvouwen. Tegelijkertijd zal daarin ook een interculturele diversiteit van taboes en voorschriften, rituelen en gebruiken rond dakloosheid en ontheemding zichtbaar worden.
Zo faciliteert de inrichting van de vier ruimtes een verandering van beschouwen naar deelgenoot worden tot een uitnodiging het indringende en veelkleurige, verdiepende en gelaagde toe te laten op een innerlijke reis. Deze parallel brengt het vraagstuk gelaagd in beleving, omdat wij allen aangesproken worden als medespeler in het maatschappelijk spel dat dakloosheid laat ontstaan. De rafelranden rond dit thema laten enerzijds de nood ervaren en anderzijds ruimte ontstaan om op te merken hoe juist in schaduwkanten de rafels verrassend ‘anders’ aan het licht kunnen komen.
Het Bronmateriaal
Het primaire Bronmateriaal bestaat uit illustratief beeldend werk van de Migranten-Serie en een exemplarisch voorbeeld van de co-creatieve werkwijze: het keramisch kunstwerk “De Regenboog Paradijsvogel met het Kosmisch Ei” dat door beeldend kunstenaar Camile Smeets is gemaakt vanuit de beelden en verhalen van de projectgroep van het QfWf-Wereldburgerschapsprogramma.
In het verkennen van de Waterbolk-collectie komen boeiende spanningsvelden in beleving tussen sociale aanpassing en vervreemding, in- en uitsluiting, kunstzinnige exploratie en sociaal-wetenschappelijk onderzoek. Hoewel de collectie juist als spanningsvol geheel haar kracht en relevantie laat zien, start het project met een aantal exemplarische objecten.
Voor het in beleving brengen van ‘het thuisloos zijn in de wereld’ als vraag, tonen de uitgekozen objecten een diversiteit aan invalshoeken. Onder dakloosheid als sociaal probleem verschijnt een parallelle ontwikkeling van de criminologie en het armoedebeleid, en tegelijkertijd ontvouwt zich het zwervende bestaan als levensvorm, identiteit en (sub)cultuur!
De gelaagde veelzijdigheid van het tentoongestelde ontlokt een spectrum aan vragen, zoals: Hoe leven mensen die buiten de economische en sociale orde vallen? En: Hoe ontstaan er aan de zelfkant van de samenleving tegelijkertijd creatieve broedplaatsen?
Gelaagdheid en ambiguïteit van de Waterbolk-collectie
Het Tentoonstelling Ontwerp laat ruimte opdat de Waterbolk-collectie zich in haar meerduidigheid kan ontvouwen. Dat het thema niet in één definitie te vangen is nodigt uit tot betekenisgeving vanuit meerdere perspectieven, wat door een film wordt getoond, die over de collectie van verzamelaar Niek Waterbolk op zijn Utrechtse zolderverdieping is gemaakt. De kracht van ambiguïteit komt hierin voor bezoekers in beleving, versterkt door een tijdens het project te maken video, die eveneens op de tentoonstelling te zien zal zijn.
In die zin is de veelzijdigheid van het geheel niet in eenduidige categorieën te vangen. Zo krijgen boeken over de ontwikkeling van (straat)taal, volksliederen over het leven in achterbuurten of (straat)toneelspelen rondom onderwerpen als ‘zakkenrollen’ of ‘straatschoffies’ een plek naast uitingen van de maatschappelijke reactie op armoede.
Ter indicatie is er een eerste inventarisatie gemaakt naar vier beketenisvelden. Juist de kracht van het lastig en in wezen niet in te delen geheel, wordt daarin zichtbaar:
A. Artefacten uit de vitrinekast
B. Antiquarische boeken
C. Recentere publicaties en Kunstplaten
D. Transgressieve (niet in een categorie te vangen) bijzondere objecten
Het primaire Bronmateriaal dat met de Projectgroep meereist door de vier seizoenen geeft, samen met de respons door de Projectgroep, sprekende voorbeelden aan de bezoeker op een parallelle reis door de vier ruimtes rond een uitnodigende Liminal open space.
