Geertje Siegmund
Tijdens een gesprek met Niek Waterbolk op 5 augustus 2026 spraken wij over de rafelranden van de samenleving. Over dakloosheid, maar ook over de vraag wat er juist aan die randen ontstaat. Niet alleen verlies, kwetsbaarheid en uitsluiting, maar ook creativiteit, bijzondere perspectieven en onverwachte vormen van menselijkheid. Die gedachte werd voor mij zichtbaar in de Waterbolkcollectie zelf.
Een Oorsprongsverhaal
Niek Waterbolk heeft zijn collectie niet opgebouwd vanuit een strak omlijnd plan of een wetenschappelijke systematiek. Hij verzamelde intuïtief, associeerde vrij en legde verbindingen tussen dakloosheid en andere maatschappelijke, artistieke en filosofische thema’s. Daarmee ontstond een verzameling die niet alleen iets zegt over haar onderwerp, maar ook over de verzamelaar zelf.
Tijdens ons gesprek stelde Niek Waterbolk de vraag of deze vorm van verzamelen wel de meest zinvolle is. Als antiquair ligt het voor de hand dat zijn betrokkenheid bij dakloosheid zich vertaalt in boeken. Maar tegelijkertijd rijst bij hem de vraag wat mensen die dakloos zijn daar direct aan hebben. Helpt een collectie hen daadwerkelijk verder? Of vraagt een probleem als dakloosheid om een andere vorm van handelen?
Die vraag deed mij denken aan het werk van ethicus Otto Kroesen. In zijn beschouwing over verantwoordelijkheid stelt hij dat verantwoordelijkheid niet simpelweg betekent dat iemand zich aanpast aan wat anderen als wenselijk beschouwen. Verantwoordelijkheid gaat volgens hem juist over het aangaan van de uitdaging om op een eigen, authentieke en unieke manier antwoord te geven op wat zich aandient. Wie uitsluitend handelt naar heersende normen, vooringenomen over wat ‘juist’ is, herhaalt vaak slechts wat anderen al deden. Daarmee ontstaat zelden iets nieuws. Het werkelijke antwoord ontstaat pas wanneer iemand zichzelf met een authentieke reactie laat zien.
Meerzinnige en gelaagde betekenis van de collectie
Vanuit dat perspectief krijgt de Waterbolkcollectie een andere betekenis. De collectie is niet alleen een archief over dakloosheid. Zij is ook een authentiek antwoord op iets wat Niek Waterbolk geraakt heeft. Als antiquair verzamelt hij boeken; dat is zijn taal en zijn ambacht. Maar vervolgens doet hij meer dan bewaren. Door te selecteren, te ordenen, te verbinden en opnieuw te rangschikken creëert hij nieuwe perspectieven op een onderwerp dat vaak gereduceerd wordt tot statistieken, beleidsvraagstukken of maatschappelijke problemen.
Juist daarin zie ik een duidelijke verwantschap met kunst en kunstenaarschap. Ook kunstenaars proberen een authentiek antwoord te formuleren op datgene wat hen raakt. Goede kunst ontstaat vaak niet uit de wens om verwachtingen te vervullen, maar uit de moed om dicht bij de eigen ervaring te blijven. Zij vraagt om een zekere onafhankelijkheid van mode, oordeel en maatschappelijke conventies. Een kunstenaar zoekt naar een vorm die waarachtig is, zelfs wanneer die ongemakkelijk of kwetsbaar blijkt.
Dat herken ik ook in de Waterbolkcollectie. Het bijeenbrengen van duizenden boeken en kunstwerken over dakloosheid is geen neutrale activiteit. Het is een persoonlijke daad. De collectie laat zien hoe een mens zich verhoudt tot een onderwerp dat hem bezighoudt. Daardoor werkt zij niet alleen informatief, maar ook inspirerend. Iedereen die zich door de collectie beweegt, wordt uitgenodigd om zelf nieuwe verbanden te zien en eigen vragen te stellen.
Inspiratie ontstaat immers zelden uit abstracte grootse ideeën. Veel vaker ontstaat zij uit kleine, herkenbare en kwetsbare momenten. Uit situaties waarin iets nét lukt of juist net mislukt. Kortom: uit menselijke ervaringen die herkenning oproepen. In die zin raakt de collectie ook direct aan het onderwerp dakloosheid zelf.
De zelfkant laat zien wat de binnenkant liever vergeet…
Mensen die dakloos raken zijn immers niet geboren als “daklozen”. Zij hadden, zoals ieder mens, verwachtingen, dromen, plannen en relaties. Vaak is er een opeenstapeling van gebeurtenissen, keuzes, omstandigheden en pech die maakt dat iemand uiteindelijk buiten de bestaande structuren terechtkomt. Dat maakt hun leven niet minder betekenisvol. Integendeel. Juist aan de randen van de samenleving worden fundamentele vragen zichtbaar over afhankelijkheid, vrijheid, waardigheid en menselijkheid.
Misschien zijn dat ook de plekken waar de samenleving iets over zichzelf leert. De zelfkant laat zien wat de binnenkant liever vergeet. Zij confronteert ons met kwetsbaarheid, maar biedt tegelijkertijd ruimte aan perspectieven die binnen de dominante orde nauwelijks gehoord worden. Aan die rafelranden ontstaan verhalen, ontmoetingen en inzichten die niet zelden inspirerend, ontroerend of zelfs humoristisch zijn.
Hier ontstaat ook een verbinding met de filosofie van Simone de Beauvoir. Zij schrijft dat vrijheid niet simpelweg een gegeven is, maar iets wat voortdurend tot stand gebracht moet worden. Werkelijke vrijheid ontstaat wanneer mensen hun eigen situatie onder ogen zien, inclusief hun beperkingen, mislukkingen en kwetsbaarheden, en daar vervolgens actief verantwoordelijkheid voor nemen. Volgens De Beauvoir zijn mensen als het ware “geworpen” in een werkelijkheid die zij niet zelf hebben gekozen, maar blijft iedereen verantwoordelijk voor de wijze waarop die zich daartoe verhoudt.
Vanuit die gedachte krijgt dakloosheid nog een extra betekenislaag. Niet als identiteit, maar als een menselijke situatie die iets zichtbaar maakt over de strijd om vrijheid, waardigheid en zelfbepaling. Tegelijkertijd laat de Waterbolkcollectie zien dat ook betrokkenheid een vorm van vrijheid kan zijn. Door geraakt te worden en daarop vanuit de eigen mogelijkheden een antwoord te formuleren, ontstaat iets nieuws.
Misschien is dat uiteindelijk de grootste waarde van deze collectie. Niet dat zij een directe oplossing biedt voor dakloosheid, maar dat zij ruimte schept voor ontmoeting, reflectie en inspiratie. Zij laat zien dat aandacht een daad kan zijn. Dat verzamelen een vorm van betrokkenheid kan zijn. En dat een authentiek antwoord, hoe persoonlijk ook, anderen kan uitnodigen om opnieuw en, of anders naar de wereld te kijken.
Een authentiek antwoord op het rafelen aan de randen van de samenleving
De Waterbolkcollectie is daarmee niet alleen een verzameling over dakloosheid. Zij is een getuigenis van wat er kan ontstaan wanneer iemand de moed heeft om op zijn eigen manier antwoord te geven op wat hem raakt. Wat begon als een persoonlijke fascinatie en een authentiek antwoord op een onderwerp, ontwikkelt zich steeds meer tot een ontmoetingsplaats waar verschillende perspectieven samenkomen.
De collectie biedt inzicht in de geschiedenis en beeldvorming van dakloosheid, maar raakt tegelijkertijd aan veel bredere maatschappelijke vraagstukken. Thema’s als wonen, bestaanszekerheid, uitsluiting, zorg, welzijn en menselijke waardigheid lopen als rode draden door de verzameling heen. Juist daardoor blijkt de collectie voor uiteenlopende organisaties en disciplines relevant te zijn. Sterker nog, de collectie komt pas tot haar recht wanneer mensen vanuit verschillende disciplines het betekenisvolle ervan meerperspectivisch belichten – en wanneer mensen er eveneens in de taal van de kunsten een authentieke respons op geven.
Meerperspectivisch en veelvormig
Momenteel onderzoeken verschillende partners de mogelijkheden die de collectie biedt. Samen met de lectoraten Wonen en Welzijn en Zorg en Veiligheid van Hogeschool Utrecht, Movisie, Valente, het Historisch Centrum Sociaal Werk en Stichting Quest for Wisdom wordt verkend hoe de collectie toegankelijk gemaakt kan worden voor onderzoek, onderwijs en maatschappelijke dialoog. Daarnaast wordt gesproken met onder meer Het Utrechts Archief en het Volksbuurtmuseum, omdat ook zij inhoudelijke raakvlakken zien met de thema’s die in de collectie samenkomen.
Opvallend daarbij is dat de kracht van de collectie juist ligt in haar veelvormigheid. Zij laat zich niet gemakkelijk onderbrengen binnen één discipline, één organisatie of één perspectief. De verzameling is tegelijkertijd historisch, sociaal, filosofisch, artistiek en maatschappelijk relevant. Om die reden wordt nadrukkelijk uitgegaan van behoud van de collectie als geheel. Niet omdat afzonderlijke objecten geen waarde hebben, maar omdat de betekenis juist ontstaat in de samenhang tussen de duizenden boeken, afbeeldingen, kunstwerken, documenten en verhalen.
In zekere zin volgt ook deze ontwikkeling dezelfde logica als waarmee de collectie ooit is ontstaan. Waar Niek Waterbolk verbanden zag tussen onderwerpen die doorgaans gescheiden worden bekeken, ontstaat nu een netwerk van organisaties die vanuit verschillende invalshoeken een relatie met de collectie ontdekken. De collectie wordt daarmee zelf een vorm van participatie: een plek waar onderzoekers, kunstenaars, studenten, professionals, erfgoedinstellingen en ervaringsdeskundigen met elkaar in gesprek kunnen gaan.
Dat maakt de collectie niet alleen tot een archief van wat er over dakloosheid gedacht, geschreven en verbeeld is. Zij wordt ook een bron voor nieuwe vragen, nieuwe ontmoetingen en nieuwe vormen van betekenisgeving. Daarmee blijft zij trouw aan haar oorsprong: een authentiek antwoord op een maatschappelijke werkelijkheid, dat anderen uitnodigt om eveneens een eigen antwoord te formuleren binnen dit groeiende RAFELWERK!
