Naar een Ethiek van Dynamisch Leven
en een Dynamische Wetenschap – deel 5
Daan de Boer
Deel 1 – deel 2 – deel 3 – deel 4 – deel 5
In de vorige delen ben ik ingegaan op het ‘nomadische denken’ van Deleuze en Guattari en heb ik de implicaties voor het wetenschappelijk denken besproken vanuit Levinas’ primaat van de relatie met de Ander en het concept van ‘Oneindigheid’. Voor deze filosofie heb ik tijdens mijn stage bij de Quest for Wisdom foundation (QfWf) en het schrijven van mijn stageverslag voor de QfWf een herwaardering ontwikkeld. Met dit vijfde deel, een Nawoord van een Voorwoord ‘naar een Ethiek van Dynamisch Leven en een Dynamische Wetenschap’, sluit ik mijn onderzoek voorlopig af.
“Éthique de la Vie et des Sciences”
Ik geloof dat de oneindigheid van de Ander, en de aangrenzende onvoorspelbaarheid en complexiteit van de natuur, ons zou moeten dwingen tot nederigheid, ondanks de succesvolle relaties tussen het Ego en de Ander gedurende het dagelijks leven, en de vooruitgang van de wetenschap. In alle opzichten blijkt dat er op beide fronten nog een hoop terrein te winnen valt. Enerzijds dwingen egoïstische tijden ons tot het opnieuw uitvinden van de relatie met de Ander, en anderzijds vraagt, bijvoorbeeld, een wetenschap als de natuurkunde, aldus Smolin, om een achtergrond-onafhankelijke kwantummechanica, waarin men recht doet aan dynamische ruimtetijd – het gevolg van de relativiteitstheorie van Einstein: namelijk dat ruimtetijd, gezien haar dynamische essentie, momenteel nog niet kan dienen als een achtergrond voor het standaardmodel van de elementaire deeltjesfysica.
In eerste instantie lijkt het krankzinnig om deze kwesties naast elkaar te bespreken, maar beide nodigen ons uit om wat op te geven: de Ander vraagt ons om de hoofdletter ‘E’ te vervangen met een kleine letter ‘e’; van Ego naar ego, terwijl Smolin voorstelt om het concept van een wiskunde buiten ruimtetijd – platonisch, zoals hij het zelf noemt – op te geven, om zo alle natuurkunde plaats te laten vinden binnen een enkel (dynamisch) universum. In beide gevallen moet het centrum (Ego, achtergrond-afhankelijkheid) aan het wankelen worden gebracht om zo tot het deleuziaanse concept van verandering als primair te komen.
De werkelijkheid is te onvoorspelbaar en complex om alsmaar rondjes te blijven draaien rondom het centrum, denkende – hopende – dat er op den duur spontaan een verandering ontstaat in de relatie tussen het Ego en de Ander, of een doorbraak zich voordoet omtrent kwantumzwaartekracht – een vereniging van kwantummechanica en relativiteitstheorie, waar men inmiddels al meer dan honderd jaar naar op zoek is. In de (moleculaire) biologie zou een rhizomatische manier van denken een radicale ommezwaai betekenen; gezien de onvoorspelbaarheid en complexiteit van biologische processen – en hun uitwerking op elkaar – zijn de mogelijkheden hier misschien wel het meest fascinerend.
Ik zal mij tot slot wenden tot de neurowetenschappen; voor zowel het verrijken van de relatie tussen het Ego en de Ander, als het bedrijven van wetenschap, hebben wij de hersenen nodig. In de cognitieve neurowetenschappen worden de hersenen altijd gepresenteerd als een zogenaamde voorspellingsmachine: de connectiviteit van zenuwcellen zorgt ervoor dat het centrale zenuwstelsel (CNS) voortdurend hypothesen genereert over de werkelijkheid, waarna binnenkomende zintuiglijke informatie slechts nog dient om voorspellingsfouten bij te stellen. Ik kijk van boven naar een tafel, en weet dat er zich een ruimte onder de tafel bevindt, niet omdat deze ruimte voor mij zichtbaar is, maar omdat mijn hersenen het voorspellen op basis van mijn geheugen.
In het denken maken wij daarom de fout te denken dat de Ander, en de werkelijkheid in het algemeen, voorspelbaar is. De voorspellende werking van de hersenen zegt echter niets over de voorspelbaarheid van de werkelijkheid: de vraag of de werkelijkheid voorspelbaar is, hangt niet af van de mate waarin de hersenen een succesvolle voorspellingsmachine zijn. Nader tot de werkelijkheid komen zoals zij ‘is’, vraagt van ons, zodoende, misschien wel het onmogelijke: ontdoe je van je hersenen als voorspellingsmachine, en “maak rhizomen, geen wortels, en plant nooit!”, aldus Deleuze en Guattari in Mille Plateaux.
Ik denk tevens dat de gelijkenissen tussen de hersenen en een machine (computer) overschat worden; de hersenen zijn geen machine, maar een oneindige chaos waarvan men slechts patronen vast kan leggen, maar welke nooit volledig berekenbaar is. Denk aan het plotseling ontstaan van een nieuwe gedachte, het krijgen van een gevoel zonder een aanleiding, en gedrag dat je op voorhand niet voor mogelijk had kunnen houden: het onbewuste maakt ons tot wie wij zijn. In plaats van het onbewuste op te vatten als reduceerbaar tot de kindertijd, zoals bij Freud – of Generaal Freud, zoals Deleuze en Guattari hem regelmatig noemen in Mille Plateaux, stellen de auteurs dat het onbewuste een production désirante: onvoorspelbaar en complex, en wij kennen nog niet eens de helft van het Ego, laat staan de therapeut.
In elk opzicht, van het dagelijks leven tot de wetenschap, veronderstelt ‘ Voorwoord naar Oneindigheid; Naar een Ethiek van Dynamisch Leven en –Wetenschap’ een radicaal andere manier van denken en handelen: van stabiel, rigide zijnsdenken naar dynamisch, onnavolgbaar procesdenken, en omdat je na deze kanteling werkelijk alles anders kunt denken, zijn ook mij de mogelijkheden onbekend. Ik heb slechts een kort overzicht gegeven van een aantal toepassingen van dynamisch, onnavolgbaar procesdenken, welke raken aan mijn persoonlijke belangstellingen; en heb laten zien hoe deze verenigd kunnen worden aan de hand van een onderliggend principe: de oneindigheid van de werkelijkheid.
Het Gelaat van de Wereld om de Hoek
x = x = ¬y; zo denkt en handelt men, zo leeft men: de werkelijkheid betreft een container van dingen die zorgvuldig van elkaar gescheiden kunnen worden. Ik bestudeer x, dus mijn aandacht ligt enkel en alleen bij x, en niet bij y – alles buiten x. In een dergelijk wereldbeeld lonkt het gevaar van x + y = x; oftewel, dat de focus op x leidt tot een verdwijning van y. Ik bedoel hiermee niet alleen dat het boek (x) zich ruimtelijk uitstrekt naar, en door de tafel (y), zoals een hand (x) en een werktuig (y) vereenzelvigen, één kunnen worden; maar zelfs dat het rhizoom waar het boek toe behoort voorbij de tafel reikt. x = ∞, omdat y = ∞, omdat z = ∞, ad infinitum, vandaar de these van een oneindige (onvoorspelbare, complexe) werkelijkheid, voorbij aan de zichtbare patronen van de natuur op basis waarvan wij zijn veronderstellen. Ik bedoel hiermee niet dat er geen dingen bestaan; zij bestaan echter slechts als wij het hebben over simpele systemen, zoals met alleen een boek en een tafel. In de werkelijkheid bestaan geen simpele systemen, en daarom geen dingen, maar wat omvat de natuur dan wel?
In Mille Plateaux stellen Deleuze en Guattari, aan de hand van het principe van cartografie en decalcomanie dat een rhizome zich niet leent voor enig structureel en/of generatief model; de werkelijkheid kent per definitie geen genetische as. In een oneindige natuur blijft het radicaal onduidelijk waar een verandering begint, waar een verandering stopt, en wat, wat verandert. Ik denk (geloof) de wereld om de hoek te kennen. Ik ben daar vaak geweest. Ik weet wat de natuur toelaat, en beter nog, wat niet. Ik kan een voorspelling doen hoe de wereld om de hoek er straks uit zal zien, en mijn beschrijving zal kloppen, maar nooit volledig. Ik kan er vrijwel zeker van zijn dat de huizen links en rechts er nog steeds staan, en de huisnummers zullen overeenkomen met die van gisteren, maar waar er fietsen voor de deur staan, wie er voor het raam staat te koken, en welke mensen over straat lopen, zijn onderdeel van chaos. Ik kan slechts beschikken over deze wetenschap als mijn ogen naar de wereld om de hoek kijken. Ik tel dan vier fietsen, zie nog niemand koken, en neem waar dat de man die mijn kant op loopt, een donkerblauwe broek draagt. Tegelijkertijd zijn er zoveel dingen die aan mij voorbijgaan: een vijfde fiets staat net buiten mijn zicht, achter de voordeur van het derde huis woont al maanden niemand, en de man heeft geen linkerbeen. Ik kan de wereld niet kennen voordat mijn hoofd de hoek omgaat, maar kan de wereld om de hoek zelfs niet kennen als mijn ogen haar waarnemen. Ik kan een voorspelling doen, ja, maar dat betreft altijd een schatting van de werkelijkheid. Ik kijk de man aan, en dan treft het mij: y = ∞ voor x; zijn gezicht (visage), en beter nog, zijn blik (regard) dwingen mij tot nederigheid; Ego → ego; ander → Ander, en zo geldt het voor alles: zie de blik, maar zie ook het gezicht van dingen; alles, werkelijk alles omhult en: onthult oneindigheid.
Ik weet eigenlijk vrijwel niets, en toch rusten het leven en de wetenschap op dat wat wij wel (denken te) weten. In een eerste opzicht lijkt het geen probleem: men kan niet anders, en dat wat wij niet kunnen voorspellen, moeten wij laten: laissez faire-denken, het verbannen van y door x; x + y = x. In het stuk stond een oproep tot verder denken centraal; dat betekent concreet dat men niet weg moet denken als wij geconfronteerd worden met de oneindigheid van de werkelijkheid: “de oudste en sterkste emotie van de mensheid betreft angst, en het oudste en sterkste type angst betreft de angst voor het onbekende.” – Lovecraft. Ik sluit af met Fragment 6 uit Fragments of Heraclitus, als een voorwoord naar oneindigheid:
“de zon is elke dag nieuw.”
