Isabella Mossel
In het voorjaar 2026 heb ik voor mijn stage Filosofie in Praktijk de Quest for Wisdom foundation (QfWf) gekozen, omdat ik altijd al meer geïnteresseerd ben geweest in maatschappelijke organisaties, dan in bedrijven met een commerciële drijfveer. Ik wilde dan ook graag écht een keer kennismaken met een maatschappelijke organisatie om ervaring op te doen.
Binnen projecten neem ik vaak taken op mij rond communicatie en structuur. Deze kwaliteiten wilde ik dan ook graag inzetten tijdens mijn stage, maar tegelijkertijd wilde ik ook open staan voor hoe ik van waarde kon zijn voor het organiseren van de Quest for Wisdom. Met die gedachte ben ik gestart: wat heeft QfWf nodig en hoe kan ik hieraan bijdragen?
Daarnaast neem ik als buitenstaander een nieuw perspectief mee, omdat ik nog helemaal niet bekend was met de organisatie. Dit biedt dus de mogelijkheid om met een frisse blik te kijken naar de kwesties die binnen de Quest for Wisdom spelen.
QfWf is een organisatie die zich bezig houdt met het samenbrengen van mensen en op die manier verbinding en interculturele levenskunst stimuleert door middel van dialoog. Binnen de organisatie speelt een belangrijk vraagstuk over betrokkenheid en collectieve verantwoordelijkheid voor de toekomst als stichting, die van giften, fondsen en de vrijwillige inzet van betrokkenen afhankelijk is.
Maatschappelijk is dit vraagstuk relevant omdat er veel organisaties (en gemeenschappen) zijn die afhankelijk zijn van een kleine kerngroep. Wanneer deze wegvalt, ontstaat het risico dat de waardevolle initiatieven verdwijnen. Het onderzoeken hoe eigenaarschap en verantwoordelijkheid gedeeld kunnen worden is daarom belangrijk voor de duurzaamheid en continuïteit van een organisatie
Spel als ervaring
Mijn eigen ervaring met het Beeldendialoogspel Vier Winden, laat duidelijk de waarde van dit Quest for Wisdom-spel zien. Tijdens het spel koos ik verschillende symbolische beelden die mijn ideeën en onderzoek weerspiegelden, soms zelfs zonder dat ik me daar bewust van was. In de eerste ronde koos ik een schelp, die de natuurelementen water en aarde symboliseerde en liet zien hoe verbinding tussen mensen iets bijzonders kan opleveren. In de tweede ronde koos ik voor een luchtballon als ‘filosofisch gereedschap’, die vuur en lucht vertegenwoordigde en mij deed denken aan passie en het richting kunnen geven aan anderen.
In de derde spelronde koos ik voor (toevallig het eerste wat in mij opkwam) mijn favoriete film Shrek. Deze keuze liet mij inzien hoe belangrijk het is om onder het oppervlak te kijken en de essentie te zien. Aan het einde van het spel realiseerde ik me dat ik alle vier de natuurelementen had gebruikt, wat voor mij symbool stond voor het samenbrengen van verschillende perspectieven in mijn onderzoek.
Wat ik enorm waardevol vond was de mogelijkheid tot dialoog met anderen. Door mijn vraagstuk op deze manier te verkennen en vragen te krijgen van de andere deelnemers, werd ik uitgedaagd om mijn gedachten dieper te bekijken. De reacties van de anderen gaven mij ook nieuwe inzichten, niet alleen over mijn eigen onderwerp, maar ook over mezelf. Ik merkte dat ik het verbinden van mensen interessant vind, maar dat ik ook soms streng en precies kan zijn in mijn aanpak.
Het spel gaf dus niet alleen richting aan mijn onderzoek, maar droeg ook bij aan mijn persoonlijke ontwikkeling.
Ik vond het belangrijk om deel te nemen aan een spel van de QfWf, omdat ik zo kon ervaren wat QfWf beoogt: dat mensen door middel van creatieve en speelse werkvormen met elkaar in gesprek gaan, van elkaar leren en tot nieuwe inzichten komen. In die zin zorgen de spel- en dialoogvormen ervoor dat de visie van de QfWf niet alleen zichtbaar wordt, maar dat het ook daadwerkelijk voelbaar en toepasbaar is in de praktijk.
De waarde van spel & dialoog in de QfWf-Community
QfWf heeft verschillende spelvormen die elk op een eigen manier bijdragen aan dialoog, reflectie en verbinding. Zoals hiervoor beschreven laat het Beeldendialoogspel Vier Winden deelnemers werken met symbolische beelden om een vraagstuk te verkennen. Alle QfWf-spelvormen zijn ervaringsgericht en creatief van aard, waardoor deelnemers niet alleen rationeel, maar ook intuïtief en persoonlijk betrokken zijn bij het proces.
De spellen zorgen ervoor dat gesprekken op gang komen, mensen zichzelf durven te uiten en zich kunnen open stellen naar anderen. Ze bieden een vrije structuur aan de interactie en maken het mogelijk om op een laagdrempelige manier diepgang te creëren. De spellen vormen een belangrijke organisatorische voorwaarde voor de QfWf, omdat ze de visie van de organisatie concreet en praktisch maken. Ze creëren een veilige en open ruimte waarin deelnemers in kleine groepen met elkaar in dialoog kunnen gaan. Zo kunnen mensen van elkaar leren en elkaars verschillende culturele en persoonlijke achtergronden verkennen.
Daarnaast wordt er op deze manier zelfreflectie en bewustwording gestimuleerd. Deelnemers gaan stilstaan bij hun eigen gedachten, gevoelens en overtuigingen, en delen deze met de anderen. Zo ontstaat er niet alleen persoonlijke groei, maar ook wederzijds begrip en verbinding; precies waar QfWf naar streeft.
Filosofisch Intermezzo
Over Collectieve Verantwoordelijkheid
Pluraliteit en publieke ruimte – Schuld en Verantwoordelijkheid, Hannah Arendt
In mijn onderzoek naar collectieve verantwoordelijkheid voor de QfWf ontleen ik aan Hannah Arendt een aantal interessante begrippen. In The Human Condition geeft zij een definitie van pluraliteit, namelijk: “Plurality is the condition of human action because we are all the same, that is, human, in such a way that nobody is ever the same as anyone else who ever lived, lives or will live.” (Arendt, 2018, H1). Hiermee wordt bedoeld dat mensen gelijk zijn als mensen, maar niemand is precies hetzelfde als iemand anders. Later in het boek, (Arendt, 2018, pp 175-181), legt ze uit dat pluraliteit zichtbaar wordt doordat mensen zich tonen via spreken en handelen.
Ook ‘handelen’ is een belangrijk begrip. Handelen is één van de drie activiteiten die Arendt bespreekt, naast ‘werken’ en ‘arbeiden’: het is de enige die rechtstreeks tussen mensen plaatsvindt zonder tussenkomst van dingen of materie. Ook handelen is verbonden met spreken en kan alleen bestaan in relatie tot anderen.
In de publieke ruimte kunnen we handelen. In deze ruimte verschijnen we aan elkaar en kan iedereen zich uitspreken. Zonder deze publieke ruimte blijven mensen privé, ontstaat er geen gezamenlijk politiek domein en dus ook geen gedeelde verantwoordelijkheid.
In Responsibility & Judgement maakt Hannah Arendt onderscheid tussen schuldgevoel en collectieve verantwoordelijkheid. Schuld is volgens Arendt altijd persoonlijk, je kan je niet schuldig voelen over iets waar je niks actief aan hebt bijgedragen.
Daarna heeft Arendt het over wat collectieve verantwoordelijkheid dan inhoudt. Zij geeft twee voorwaarden: “I must be held responsible for something I have not done, and the reason for my responsibility must be my membership in a group (a collective) which no voluntary act of mine can dissolve, that is, a membership which is utterly unlike a business partnership which I can dissolve at will.” (Arendt, 2003).
Door de verbondenheid met anderen, die anders is dan bijvoorbeeld een juridisch contract, kun je niet zomaar uit deze verantwoordelijkheid stappen. Dus is het belangrijk dat de verbondenheid zo wordt gecreëerd dat iemand zich verantwoordelijk blijft voelen.
Kringen van Bekommernis en Empathie, Martha Nussbaum
Uit een artikel over Nussbaum (Over Onderwijs, 2026-03) over haar idee van ‘kringen van bekommernis’ door emotionele betrokkenheid en empathie (Nussbaum, 1995), citeer ik een zin die mij aansprak: “Die betrokkenheid en bekommernis kunnen echter alleen ontstaan of blijven bestaan als er ook sprake is van een emotionele lading.” Deze tekst laat zien dat een rechtvaardige samenleving alleen mogelijk is wanneer mensen zich verantwoordelijk voelen voor elkaar. Volgens Nussbaum ontstaat die collectieve verantwoordelijkheid wanneer burgers betrokken zijn bij het welzijn van hun medemens en ook iets van hun eigen belang zouden opofferen voor het algemeen welzijn.
Emoties zoals empathie en liefde spelen hier een belangrijke rol. Ze zorgen ervoor dat mensen zich inzetten voor de samenleving. Als deze betrokkenheid er niet is blijft volgens Nussbaum de publieke cultuur flinterdun en koud, en zullen mensen minder snel bijdragen aan gezamenlijke doelen.
Uit deze theorie kunnen we halen dat emotionele betrokkenheid dus belangrijk is voor verantwoordelijkheid. In Poetic Justice beschrijft Martha Nussbaum (1995) dat kunst en literatuur de empathie van mensen ontwikkelen. Door verhalen en esthetische ervaringen leren mensen zich in te leven in het perspectief en de ervaringen van anderen. Volgens Nussbaum is alleen rationeel denken niet voldoende om anderen goed te begrijpen; daarvoor is ook een levendige en empathische verbeelding nodig.
Hoe kan dit principe ook worden toegepast op de spel-, dialoog- en kunstvormen van de QfWf? In de spelvormen nemen deelnemers vaak een rol of perspectief aan, waardoor zij tijdelijk de situatie van iemand anders kunnen ervaren. Net als bij verhalen kan dit bijdragen aan het ontwikkelen van empathie en het beter begrijpen van andere mensen. Spellen kunnen daardoor een manier zijn om de morele verbeelding te stimuleren.
De filosofie van Nussbaum laat ook zien dat empathie en verbeelding belangrijk zijn voor het ontwikkelen van een collectieve verantwoordelijkheid. Als mensen zich kunnen inleven in anderen, voelen ze zich eerder betrokken bij het welzijn van de ander en bij maatschappelijke vraagstukken. Nussbaum stelt dat esthetische ervaringen (die kunst en literatuur kunnen ontlokken) onze houding en betrokkenheid tegenover anderen kunnen vormen.
Door het perspectief van anderen te begrijpen, kan de kring van bekommernis groter worden. Mensen voelen zich dan niet alleen verantwoordelijk voor zichzelf, maar ook voor anderen in de samenleving. Dit kan bijdragen aan meer solidariteit en een grotere bereidheid om collectieve verantwoordelijkheid te dragen voor allerlei soorten onderwerpen.
Filosofische Conclusie
Collectieve verantwoordelijkheid komt tot stand wanneer er een publieke ruimte is waarin leden zich kunnen uitspreken en handelen (Arendt), wanneer zij zich onderdeel voelen van een collectief (Arendt), en wanneer er empathie en betrokkenheid is bij het welzijn van anderen (Nussbaum).
Collectieve verantwoordelijkheid is geen opgelegde taak, maar vormt zich door middel van interactie, verbondenheid en gedeelde betrokkenheid binnen de gemeenschap van de QfWf.
Collectieve verantwoordelijkheid aan het werk…
De QfWf- spel-, dialoog- en kunstvormen zorgen voor sociale verbinding, persoonlijke motivatie, toegankelijkheid en zingeving als belangrijk sociale voorwaarden binnen de QfWf-Community. Deze onderdelen vormen de basis waarop het realiseren van de QfWf-missie ter verbinding van mensen en hun culturele achtergronden nadere organisatorische invulling kan worden gegeven. Voor de operationalisering van mijn filosofische conclusie volgt een excurs naar de theorieën van Peter Singer. Zijn inzichten sluiten goed aan bij hoe motivatie werkt binnen gemeenschappen, maar ook in instituties, en vormen daarom een waardevolle aanvulling op dit onderzoek.
Zichtbare impact & structuren
The Life You Can Save, Peter Singer
Singer (2019) stelt dat mensen eerder geneigd zijn om te handelen wanneer ze zien dat hun bijdrage daadwerkelijk verschil kan maken. Hij legt uit dat een kleine bijdrage van een individu een grotere impact kan hebben, denk bijvoorbeeld aan een donatie die kan bijdragen aan het redden van een mensenleven. Wanneer men zich bewust wordt van de impact van hun eigen bijdrage, kan dit hun motivatie vergroten om verantwoordelijkheid te nemen. Binnen een organisatie zoals de QfWf kan dit betekenen dat leden eerder verantwoordelijkheden op zich zullen nemen wanneer zij duidelijk zien dat hun inzet iets bijdraagt aan de organisatie.
Daarnaast heeft Singer het ook over het idee dat systemen en structuren mensen kunnen helpen om hun morele intenties om te zetten in concrete acties. Als er duidelijke manieren zijn waarop mensen kunnen bijdragen, zoals georganiseerde donaties of initiatieven die mensen betrekken, wordt het voor de individuen makkelijker om verantwoordelijkheid te nemen. Binnen een organisatie kan dit er bijvoorbeeld uit bestaan dat er heldere rollen, afspraken of initiatieven zijn, die leden stimuleren actief bij te dragen aan de organisatie en collectieve verantwoordelijkheid te dragen voor het functioneren ervan, zoals:
– Visie expliciet maken
Leden moeten begrijpen waar de QfWf voor staat en waar ze zichzelf dus voor inzetten. Een heldere communicatie van de kernvisie kan helpen om betrokkenheid en richting te versterken.
– Eindritueel na bijeenkomsten
Een bewuste afsluiting van de bijeenkomsten waar er kort ruimte is voor reflectie, verbinding en het versterken van gedeelde betekenis.
– Verantwoordelijkheid concreet maken
Duidelijk maken wie waarvoor verantwoordelijk is, en op welke manier. Zorg voor concrete taken en rollen, hierdoor wordt de drempel verlaagd om actief bij te dragen aan de QfWf.
– Zichtbare impact
Duidelijk laten zien wat de inzet van de leden doet. Inzicht in de impact van hun bijdrage kan motivatie en verantwoordelijkheid vergroten.
Het filosofische onderzoek toont aan dat collectieve verantwoordelijkheid niet alleen een praktische kwestie is, maar ontstaat vanuit verbondenheid en interactie tussen mensen.
Hoe zouden de spellen niet alleen als ‘ludieke middelen’ maar de spelvorm zelf als ‘ludisch kader’ voor menselijke betrokkenheid en interactie de collectieve verantwoordelijkheid organisatorisch werkbaar kunnen maken?
Arendt onderstreept dat verantwoordelijkheid ontstaat in een publieke ruimte waarin mensen zich kunnen spreken en handelen. Dit is terug te zien is in de dialooggerichte opzet van de QfWf.
Nussbaum benadrukt het belang van emotie en empathie. Dit laat zien dat (creatieve) ervaringsgerichte werkvormen, zoals spel, kunnen bijdragen aan betrokkenheid.
Speelruimte organiseren
Hoe kan spel nog meer een centrale organisatorische voorwaarde vormen voor de QfWf? Uit mijn observaties en eigen ervaring, in lijn met de theorie van Nussbaum, blijkt dat spel enorm kan bijdragen aan empathie en betrokkenheid. Hierdoor wordt de visie niet alleen begrepen, maar ook ervaren, wat het gevoel van verbondenheid kan versterken. En die verbondenheid kan weer zorgen voor het willen dragen van verantwoordelijkheid. De spellen worden weliswaar al veel gebruikt binnen de QfWf, maar het zou waardevol zijn om deze bewuster en doelgerichter in te zetten als middel om collectieve verantwoordelijkheid te stimuleren en te verankeren binnen de gemeenschap – in de geest van de Quest for Wisdom-visie zelf over het belang van speelruimte, zich baserend op Schillers filosofie over de vormende waarde van het spel (1964) en Huizinga’s homo ludens (2008).
Kortom, collectieve verantwoordelijkheid binnen QfWf kan vooral ontstaan door een combinatie van een gedeelde visie, concrete handelingsmogelijkheden en een sterkere focus op de spellen als aanjager van collectieve verantwoordelijkheid.
Bibliografie
Arendt, H. (2003). Responsibility and Judgement. Shocken Books, New York.
Arendt, H. (2008). The Human Condition. 2nd ed. Chicago, IL: University of Chicago Press.
Huizinga, J. (2008). Homo ludens. Proeve eener bepaling van het spel-element der cultuur. Amsterdam: Amsterdam University Press/Athenaeum Boekhandel Canon.
Nussbaum, Martha C. (1995). Poetic Justice. Beacon Press Boston.
Onderwijs Filosofie. “Martha Nussbaum – Politieke emoties.” Accessed March 2, 2026. https://www.onderwijsfilosofie.nl/politieke-emoties/.
Schiller, F. (1964). Schriften zur Philosophie und Kunst. München: Wilhelm Goldmann Verlag.
Singer, P. (2019). The Life You Can Save. The Random House Publishing Group.
