Verlichting

Henny Sol

23-7-2024; Uit: Yoga Vizier, www.yoganederland.nl 2024-4

Over verlichting had je het vroeger vooral in woonwinkels en op meubelboulevards, maar met de opkomst van yoga en zen in het Westen is dat veranderd. Het zou je natuurlijk gewoon kunnen gaan om kracht en souplesse en wat meer rust in je hoofd, maar bij yoga en zen lijkt na die eerste horde het ultieme doel toch wel verlichting, satori, samadhi te zijn. Eindelijk tot rust komen in het nirvana. Maar wat en waar is dat precies?

Nirvana betekent uitgeblust, uitgedoofd, onbeweeglijk. Het vuur is geblust, gedoofd, geen verlangen meer want je bent er al. Of eigenlijk: het is en was al, want het Ik, dat het probleem was, is opgelost. En dat is dan — volgens Wikipedia — “de hoogste staat die door een mens bereikt kan worden en waardoor heiligheid behaald wordt”? Ik kan dat niet geloven. Hoog is altijd lager dan hoger; en het is natuurlijk andersom: die “hoogste” staat wordt niet “bereikt” maar “is”; als heiligheid, het heel-zijn, de onverbrekelijke eenheid die is, tot in je tenen gevoeld wordt. En daarvoor was het ook al.

Als alles jij is

Onverbrekelijke eenheid voelen is heel iets anders dan die eenheid bedenken; bij denken besef je het verbonden zijn met alles, maar al die dingen waarmee je verbonden bent zijn nog wel niet-jij. Een verbinding kun je verbreken, doorknippen; met een onverbrekelijke eenheid lukt dat niet. Pas als alles jij is is jij verdwenen.

In nirvana stopt het lijden, want het Ik dat lijdt — of plezier heeft — is niet meer. Het is “het einde van begeerte, aversie en verwarring”; alles wat onaangenaam is is verdwenen. Blijft dan slechts het aangename over? Kun je de bovenkant van een blad papier pakken en de onderkant laten liggen? Saswitha zegt dan ook:

Nirwana = zich niets bewustworden. Waarvan? Van de moeilijkheden van het leven. Zou het Nirwana alleen ontheffen van de aangename kant van het leven, dan geloof ik dat het nog geen duizend volgelingen had gekregen. Het begrip tiert welig op de ‘vlucht’ der mensen uit de werkelijkheid.

(Saswitha, 1976, p. 157)

Nirwana hoeft van mij niet. Wel zou ik mijn verwarring willen ontrafelen, begeer ik van alles (onder andere wijsheid), en probeer ik te onderzoeken waarom ik iets mooi (of lelijk) vind, want dat vertelt mij iets over mijzelf.

Bij dat alles helpt het als ik mij goed kan concentreren, de gedachtestroom in de hand kan houden en willekeurig lang stil kan staan bij een gedachte, een gebeurtenis, een object. Samadhi — een begrip uit de yogafilosofie — is een concentratie die zo intens is dat het onderscheid tussen subject en object, tussen waarnemer en waargenomene, is verdwenen; het is de toestand van een schouwspel zonder een toeschouwer. Zo’n toestand is niet per se ver weg of onbereikbaar; als je heel geconcentreerd met iets bezig bent kan het je overkomen. Of als je na uren dorst te hebben geleden een glas water krijgt aangereikt; dan drink jij niet het water maar ben je “drinken”. Dat is een piepkleine, ultrakorte Samadhi.

Satori — een begrip uit het zenboeddhisme — betekent begrijpen. Niet als een geleidelijk proces maar meer als een plotselinge Aha-erlebnis. Het is “de ervaring van kensho, het zien van de eigen, ware aard”. Aard is de grond, de aarde, waaruit je bent opgebloeid en verwijst naar hoe en wat je in wezen bent. Satori ontstaat als je lang genoeg hebt gereikt onder het oppervlak naar dat wezenlijke. En natuurlijk zal naarmate je dieper graaft ook de resulterende satori dieper zijn.

Satori wordt ook wel omschreven als “een verlicht moment”. Het is een belangrijke stap op weg naar het Boeddhaschap, naar de verlichting van de Boeddha, al staat de voorstelling als zou dat Boeddhaschap aan het einde van een te volgen weg liggen natuurlijk haaks op het gedachtegoed van zen. Om die verlichting te realiseren, te beseffen, moet het satori inzicht vervolgens nog wel worden uitgedrukt, toegepast in het dagelijks leven. Dat kan een jarenlange oefening vergen. En ongetwijfeld zal zo’n jarenlange oefening het satori inzicht veranderen, verdiepen, want uiteindelijk blijft niets hetzelfde, dus ook satori niet. Satori is — net als al het andere — zowel eindpunt als beginpunt.

Satori omschrijven als een verlicht moment is heel verhelderend. Toen het nog duister was was het net zo alleen zag je het niet. Om zenmeester Cruijff aan te halen:

Je gaat het pas zien als je het door hebt.

Doe het licht aan

Als het licht wordt worden de dingen zichtbaar. Of eigenlijk: de weerkaatsing van de voor mij zichtbare straling op het vlak van mijn ervaring geeft hoe de dingen aan mij verschijnen. Dat vlak van ervaring wordt gevormd door mijn fysieke en psychische eigenaardigheden, die zelf weer de neerslag zijn van alle voorafgaande zichtbare straling. Door ervaring op te doen kan ik veranderen hoe de dingen aan mij verschijnen. Het ene licht is het andere licht niet. Een lamp van 100W maakt anders zichtbaar dan een lamp van 10W. Als ik verlicht wil worden moet ik het licht aan doen, hoe moeilijk het ook is om in het donker je weg naar het lichtknopje te vinden. En als je dan na lang zoeken het licht aan doet zie je weliswaar iets nieuws maar het was er daarvoor ook al.

En tegenover licht staat ook zwaar. Verlicht kun je dan worden door de lasten die je draagt naast je neer te leggen, van je af te schudden. Ook als je je belastingpapieren hebt ingevuld en opgestuurd ben je dus een beetje verlicht. Lichtvoetig door het leven gaan is eenvoudig als je dat altijd al deed, moeilijk als je de dingen nog nooit licht hebt opgevat. Maar oefening baart kunst. En de dingen zijn echt altijd precies zo zwaar als jij ze laat wegen.

Noten

^[1] Bron: Meditatie — ai-illustratie Helping1, pixabay
^[2] Bron: Verlichting — illustratie mishoun, pixabay