Onbepaald

Henny Sol

3-6-2024; Uit: Yoga Vizier, www.yoganederland.nl 2024-2

Is meten weten? Tijdens mijn studie had ik eens een practicum waarin stroom, spanning enzovoorts gemeten moest worden. Toen leerde ik dat de gemeten waarde binnen zekere grenzen kon afwijken van de werkelijke waarde. Dat verbaasde me. Hoe kon je die werkelijke waarde dan wél achterhalen?

Iets bepalen doe je door palen om iets heen te zetten; je zet een omheining, trekt grenzen om dat wat je wil bepalen. Als je je die bepaling voorstelt als houten paaltjes waar prikkeldraad langs is gespannen kun je je afvragen hoe de grens dan precies loopt. En die paaltjes lijken wel een vaste vorm te hebben maar als je preciezer kijkt zul je zien dat zij langzaam slijten. Alles beweegt dus de grenzen die getrokken worden bewegen ook. En daarmee wordt “het bepaalde” een beetje onbepaald.

Ongeveer

Kun je meten hoe lang iets “is”? Ik denk van niet. Als je een plank meet door er een meetlat langs te leggen “bepaal” je de lengte; als je met een vergrootglas of elektronenmicroscoop de uiteinden bekijkt zul je zien dat begin en einde van die plank wat vaag, wat rafelig zijn. In de werkelijkheid weten we de lengte nooit. We weten het ongeveer en denken het goed genoeg te weten, maar hoe kom je tot die conclusie?

Van een plank van één meter kun je zeggen dat de werkelijke lengte ligt tussen de 99 en 101 centimeter, tussen de 999 en 1001 millimeter enzovoorts. Maar hoe dicht je die werkelijke waarde ook nadert, tussen de onder- en de bovengrens van je schatting zitten altijd nog — wiskundig én werkelijk gezien — oneindig veel punten en daarmee oneindig veel mogelijkheden voor wat die werkelijke waarde dan wél is.

In de wiskunde kun je een ruimte definiëren met twee, drie of nog meer dimensies en kun je van elk punt, elke lijn in zo’n ruimte de exacte plaats aangeven omdat punten geen afmeting hebben en lijnen geen dikte.

Zoom in, zoom uit

In de werkelijkheid lukt dat niet. Een punt die je op papier zet heeft een afmeting, kan met een loep of microscoop worden bekeken zodat de punt een vlek of rondje wordt, waardoor de exacte plaats van die punt vervaagt. Elk deel van die vlek heeft een andere plaats. En als je dan van zo’n deel de plaats wil aangeven gebeurt precies hetzelfde nogmaals.

Dat uitvergroten kan lang doorgaan. Op een gegeven moment zul je uitkomen bij de atomen van een inktmolecuul en dan vervaagt de idee van plaats nog meer. Een atoom bestaat uit een atoomkern en elektronen, die — bij wijze van spreken — in bepaalde banen om die kern heen cirkelen. De kern wordt gevormd door protonen en neutronen die elk uit sub-sub-atomaire deeltjes zonder afmeting (quarks) bestaan. En ook de elektronen lijken geen afmeting te hebben (Du Sautoy, 2017, p. 109). Maar kan iets zonder afmeting eigenlijk wel iets zijn en ook nog een bepaalde plaats hebben?

Ook als je niet inzoomt maar uitzoomt zullen de dingen uiteindelijk verdwijnen. Als je in een ruimteschip stapt en vertrekt zal de aardbol steeds kleiner en kleiner worden. Uiteindelijk is de aardbol verdwenen terwijl hij nog wel is (wat het dan ook is wat is). Maar ook wat we niet zien kan dus zijn. Ook wat we nog nooit gezien hebben kan dus zijn.

Misschien moeten we de ruimte om ons heen zien als vierdimensionaal: er is lengte, breedte, hoogte maar ook diepte; we kunnen inzoomen en uitzoomen, misschien wel eindeloos.

Verbeelde werkelijkheid

Als we niet inzoomen op de fysieke realiteit maar op beweringen, meningen, verhalen, theorieën lijkt hetzelfde te gebeuren. In alle gevallen zijn het –kleine of grote- verhalen die zijn opgebouwd met bepaalde “bouwstenen”; axioma’s, vooroordelen, vooronderstellingen, maar ook intuïties, ervaringen, overtuigingen enzovoorts.

In de fysieke realiteit vervagen de begrippen als je inzoomt op subatomair niveau. In de psychische, verbeelde, gedachte realiteit vervagen de begrippen als je inzoomt op de bouwstenen, de basale overtuigingen of hoe je het ook wil noemen net zo. Een kind dat vraagt waarom iets zo is kan na elk antwoord dat je geeft altijd nog een volgende vraag stellen. Uiteindelijk kom je altijd één antwoord te kort.

In elk gesprek dat je voert worden gedachtes omgezet in woorden en klanken. Elk woord bestaat uit letters (kleine tekeningen) die bij elkaar gezet op papier of omgezet in geluidstrillingen bij de lezer of toehoorder een beeld laten ontstaan. Zelfs een beeld dat als het meezit enigszins overeenkomt met de betekenis die dat woord ook voor de schrijver of spreker had. Op zich is dat haast onvoorstelbaar. Elke dag praten we over van alles en nog wat met allerlei andere mensen. Meestal achteloos en zonder dat het veel moeite kost. Het gaat bijna vanzelf.

Als je steeds verder inzoomt op de woorden, de letters, de klanken kom je denk ik uit bij de vraag hoe uit een trilling betekenis kan ontstaan. Het licht dat op je netvlies valt, de luchttrillingen die je oren bereiken. De verbeelde, gedachte realiteit lijkt dan al even wonderlijk als de fysieke.

Focus

Op elk moment zijn we in een bepaalde mate in- en uitgezoomd, hebben we onze “lens” op een bepaalde manier ingesteld. Niet alleen op fysieke, materiële dingen maar ook op immateriële, geestelijke zaken zoals gedachten, gevoelens, verhalen, theorieën, vooroordelen, meningen enzovoorts. De instelling van die lens laat de wereld binnen en buiten, stoffelijk en geestelijk, verschijnen. Op het ene zijn we ingezoomd, op het andere uitgezoomd. Achter en “voor” onze waarnemingshorizonten verbergt zich nog van alles. Dat maakt dat we niet precies weten wat we zeggen, denken, zien of doen. Dat maakt dat elke grens die je trekt vaak bij nader inzien toch vaag en rafelig blijkt te zijn.

We kunnen noch eindeloos ver, noch eindeloos diep kijken. Zowel in de verte als in de diepte is er een grens. Grenzen kun je verleggen maar er duikt altijd weer een nieuwe grens op. Juist doordat er een grens is ontstaan “de dingen”; omdat we niet “alles” zien kunnen we “iets” zien. De werkelijkheid is onbepaald.

Noten

^[1] Bron: Lineaal — illustratie horwin, pixabay
^[2] Bron: Atoom — illustratie Clker-Free-Vector-Images, pixabay
^[3] Bron: Vergrootglas — illustratie geralt, pixabay